به نام خدا

کارگاه آموزش در سومین همایش دانشجویان ناشنوا سراسرکشور

قم شهریور 1390

موضوع مقاله :

زبان اشاره

تهیه کننده :

اردوان گیتی

تاریخچه زبان اشاره

اولین وسیله ارتباط بشر

 مشاهده قبایل سرخ پوستی که وسیله ارتباطی آنها زبان اشاره بوده بوسیله تسخیر کنندگان اوّلیه امریکا حاکی از صحت حدس و گمان است که زبان اوّلیه بشر زبان اشاره بوده و استفاده از صدا و ساخت زبان گفتاری در مرحله ای از تمدن انسان اولیه بعد از دوره استفاده از زبان اشاره بوده است.

اشاره در اسپانیا

اولین معلّم ناشنوائی که در سال ۱۶۲۰ کتابی درباره تقدم ارتباطی در آموزش اطفال ناشنوا نوشته یک اسپانیائی به نام جان پابلو بونت میباشد او طرفدار روش دستی ارتباط بود و عقیده داشت ابتدا باید علامت دستی حروف به طفل یاد داده شود و بعد از آن صدای حروف آموزش داده شود و علائم اشاره او الفبای انگشتی یک دستی بود و در روش او گفتار و اشاره از هم جدا نبود.

اشاره در فرانسه

اولین مدرسه مخصوص ناشنواها را در جهان در سال 1755 میلادی در شهر پاریس یک کشیش فرانسوی به نام شارل میشل دولپه تاسیس کرده است و بعد از آن استفاده از زبان اشاره در کلاسهای آموزش ناشنوایان در فرانسه رایج گردید

لورنت کلرک معروفترین فارغ التحصیل آنجا بود.کلرک به عنوان کارشناس آموزش ناشنواها با توماس هاپکین برای تاسیس مدرسه‌ای امریکایی برای ناشنوایان در هارتفورت، در سال ۱۸۱۷ به ایالات متحده امریکا رفتند.

قطعنامه کنفرانس میلان 1880 میلادی

چون در بعض کشورها در آموزش اطفال ناشنوا تاکید بر آموزش گفتار بود و اختلاف نظری درباره روش آموزش اطفال ناشنوا در اروپا ایجاد شده بود قطعنامه کنفرانس میلان مرکب از معلمان ناشنوا در سال 1880 برای آموزش دانش آموزان ناشنوا روش گفتاری یا شفاهی در مدارس ناشنواها را مورد تائید قرار داد و استفاده از علائم دستی و بطور کلی اشاره را در مدارس ناشنواها ممنوع اعلام نمود.

قانون تاسیس کالج نمونه گالودت 1966

در امریکا که از تأثیر و نفوذ قطعنامه میلان نسبتا ً برکنار مانده بود ادوارد گالودت مدرسه‌ای برای ناشنوایان در سال 1857 در واشنگتن تاسیس کرد که در سال 1864 کالج ملی ناشنوایان شد.

لیندن جانسون رئیس جمهور امریکا در سال 1966 قانون تأسیس کالج گالودت را به عنوان یک موسسه نمونه دولت فدرال امریکا برای آموزش ناشنواها امضاء کرد و در این کالج زبان اشاره امریکائی وسیله ارتباطی اصلی ناشنوایان شناخته شد. این کالج که با پیشرفت و توسعه آن به دانشگاه معروف گالودت تبدیل شد اوّلین دانشگاه ناشنوایان در جهان است نقش پرچم دار نهضت ناشنوا و پیشرو زبان اشاره را در قرن بیستم ایفا نمود.

قطعنامه پارلمان اروپا 1988

پارلمان اروپا در ژوئن 1988 قطعنامه ای را تصویب کرد که ضمن آن استفاده از زبان اشاره را یک حق شناخت  و تکالیف زیر را برای کشورهای عضو مقرر داشت :

۱-      شناسایی زبان اشاره و حق استفاده از آن .

۲-      ترجمه زبان اشاره .

۳-      استفاده از زبان اشاره در تلویزیون .

۴-      آموزش زبان اشاره به شنواها .

۵-      تهیه و انتشار کتاب علائم اشاره .

۶-      تبادل زبان اشاره .

در تعقیب قطعنامه مذکور پارلمان اروپا در جلسه 31 مارس تا 4 آوریل 2003 بعد از بحث مفصل درباره زبان اشاره توصیه هائی را در حمایت از زبان اشاره به کشورهای عضو اتحادیه اروپا تصویب نمود.

قطعنامه سازمان ملل متحد 1993

در 20 دسامبر 1993 میلادی مجمع عمومی سازمان ملل متحد قطعنامه ای را تحت عنوان «قواعد استاندارد برابر سازی فرصت ها برای اشخاص دارای معلولیت تصویب نمود که در بندهای او ۶ قاعده ۴ آن تحت عنوان خدمات پشتیبانی به لزوم تامین خدمات مترجمی بوسیله دولتها تصریح شده است و بموجب بند ۷ قاعده ۵ آن «باید به استفاده از زبان اشاره در آموزش اطفال ناشنوا در خانواده آنها و در اجتماعات توجه شود.»خدمات مترجمی زبان اشاره برای تسهیل ارتباط بین اشخاص ناشنوا و دیگران نیز باید فراهم گردد و بموجب بند ۹ قاعده مذکور :«دولتها باید وسایل ارتباط جمعی بخصوص تلویزیون و رادیو و روزنامه ها را تشویق نمایند که خدمات آنها برای معلولان قابل دسترسی باشد»در بند ۲ قاعده ۶ راجع به آموزش تأمین خدمات مترجمی و ... را از لوازم آموزش در مدارس عادی دانسته است و قسمت c بند ۳ قاعده ۷ راجع به اشتغال تأمین خدمات مترجمی را در محیط کار لازم دانسته است.»

بیانیه کنفرانس سالامانکا 1994  

در توصیه شماره ۲۱ بیانیه کنفرانس مزبور که با همکاری دولت اسپانیا و یونسکو در اسپانیا تشکیل گردید تصریح شده است :

«سیاستهای آموزشی باید تفاوتها و وضعیت های فردی را بطور کلی در نظر بگیرد به عنوان مثال اهمیت زبان اشاره به عنوان یک وسیله ارتباطی در میان ناشنوایان باید مورد قبول قرار گیرد و پیش بینی لازم شود تا مطمنأ اشخاص ناشنوا به یادگیری زبان اشاره خود دست یابند.»

کنوانسیون حقوق اشخاص دارای معلولیت

کنوانسیون حقوق اشخاص دارای معلولیت مصوب مجمع عمومی سازمان ملل متحد در13 دسامبر 2006 که کشورما هم بموجب قانون آنرا پذیرفته ضمن ماده ۲ تعریف ارتباطات و تعریف «زبان» و ضمن ماده ۹ تحت عنوان قابلیت دسترسی و ضمن ماده 21 تحت عنوان دریافت اطلاعات وضمن ماده ۲۴ تحت عنوان آموزش و ضمن ماده ۳۰ تحت عنوان مشارکت در زندگی فرهنگی ، تفریحی و ورزش استفاده از زبان اشاره و خدمات مترجم زبان اشاره را حق اشخاص ناشنوا شناخته است.

تعریف کمیسیون علمی فدراسیون جهانی ناشنوایان درباره زبان اشاره

اشخاص ناشنوا در هر جای دنیا زبان اشاره بومی خود را دارند.

لغات و قواعد جمله سازی (Syntax) زبان اشاره در یک منطقه جغرافیایی مانند زبان گفتاری در همان منطقه نیست . این اشاره زبان مستقلی از زبان گفتاری است که در داخل جوامع ناشنوا رشد یافته است....

ضمن توصیه های کمیسیون زبان اشاره فدراسیون جهانی ناشنوایان که به عنوان دیدگاه فدراسیون در یازدهمین کنگره آن در سال 1991 در توکیو – ژاپن به تصویب رسیده زبان اشاره چنین تعریف شده است :" زبان اشاره مورد نظر باید زبان اشاره محلّی یعنی زبان اشاره طبیعی جامعه ناشنوای بزرگسال منطقه مربوطه باشد."

(صفحه ۶ گزارش مورخ 1991 کمیسیون زبان اشاره فدراسیون جهانی ناشنوایان درباره وضع زبان اشاره)

توضیح درباره کارآئی زبان اشاره امریکائی

در سال ۱۹۷۲ آرسولابلوکی متخصص اعصاب و روانشناس از چندین نفر آمریکائی و انگلیسی که به زبان اشاره مسلط بودند خواست که داستانی به انگلیسی بگویند، سپس از زبان اشاره آمریکائی شروع کرد. نتایج بطور میانگین ۷/۴ کلمه در ثانیه و۳/۲ علامت در ثانیه را نشان دادند. با اینکه فقط ۱۲۲ علامت و ۲۱۰ کلمه برای این داستان احتیاج بود اما هر دو نوع داستان تقریبا در یک زمان به اتمام رسید.سبس آرسولا آزمایش کرد تا ببیند که آیا ASL اطلاعات مهم و تعیین کننده را حذف می‌کند یا خیر. به یک شخص دو زبانه داستانی داده شد تا به ASL ترجمه کند و از دومی هم که به دو زبان اشاره مسلط بود خواسته شد علائم را به انگلیسی ترجمه کند. اطلاعات بدست آمده نشان داد که داستان به زبان اشاره با داستان اصلی یکسان بود.

اشاره بین المللی

از نظر فدراسیون جهانی ناشنوایان اشاره بین المللی زبان نیست ولی وسیله ارتباطی دستی مورد قبول فدراسیون است از اشاره بین المللی که در گذشته به جستونو معروف بود. در مسابقات ورزش بین المللی ناشنوایان و جلسات فدراسیون جهانی ناشنوایان استفاده می‌شود.

اشاره در کشور ما

استفاده از اشاره با معنای وسیع آن یعنی ارتباط دستی (یکی از اقسام آن است) در کشور ما اجمالاً به قرار زیر است :

اشاره در آموزش

مستندا ً میتوان گفت شادروان ذبیح بهروز فکر استفاده از اشاره را در حد به کارگیری الفبای انگشتی در آموزش اطفال ناشنوا مطرح کرده و الفبای انگشتی الکساندر ملویل بل (Alerandre Melville Bel) را به عنوان خط نمایان در صفحه ۲۰ جزوه ۸ مجله ایران کوده در سال ۱۳۱۵ شمسی نقل کرده است.

شادروان جبار باغچه بان جلوتر رفته و خالق الفبای انگشتی فارسی است و در آموزش اطفال ناشنوا برای کمک به یادگیری تلفظ و نیز کمک به لبخوانی به کار برده است و سالها این الفبا در آموزش اطفال ناشنوا مورد استفاده بوده است تا اینکه دفتر آموزش و پرورش استثنائی استفاده از اشاره را بطور کلی ممنوع اعلام کرده و تا آنجا که میدانیم این ممنوعیت رسما ً هنوز ادامه دارد هر چند در عمل در مدارس مخصوص ناشنواها دانش آموزان ناشنوا و یا بعض مربیان از اشاره (نه الفبای انگشتی) استفاده میکنند و  نیز علیرغم روش شفاهی آموزش اطفال ناشنوا مورد قبول سازمان آموزش و پرورش استثنائی در موسسات آموزشی پیش دبستانی اطفال ناشنوا تحت اداره سازمان بهزیستی کشور استفاده از اشاره مجاز و معمول است.

اشاره در قانون

مواد ۱۹۲ و  ۱۹۴ قانون مدنی کشور ما مصوب ۱۳۰۷ شمسی و ماده ۶۴ قانون ثبت اسناد مصوب ۱۳۱۰ شمسی به شرح زیر استفاده از اشاره را به عنوان وسیله ارتباطی و تفهیم و تفاهم ناشنواها در انجام معاملات و تبت اسناد لازم شناخته اند :

ماده ۱۹۲ قانون مدنی

در مواردی که برای طرفین یا یکی از آنها تلفظ ممکن نباشد اشاره که مبین قصد و رضا باشد کافی خواهد بود

ماده ۱۹۴ قانون مدنی

الفاظ و اشارات و اعمال دیگر که متعاملین بوسیله آن انشاء معامله مینمایند باید موافق باشد..

ماده 64 قانون ثبت اسناد

در صورتی که طرفین معامله و یا یکی از آنها کور یا کر و گنگ بی سواد باشند علاوه بر معرفین هر یک از اشخاص مزبور باید به مصیت خود یکنفر از معتمدین خود را حاضر نماید که در موقع قرائت ثبت و امضاء حضور بهم رسانند مگر اینکه بین معرفین کسی باشد که طرف اعتبار آنان است معتمد مزبور در مورد اشخاص کروگنگ باید از جمله اشخاص باشد که بتواند به آنها به اشاره مطلب را بفهماند.

اشاره در تلویزیون

 در پخش برنامه های تلویزیونی که به منظور قابل استفاده کردن آن برای اشخاص ناشنوا از اشاره گر استفاده میشود معمولا ً اشاره از نوع فارسی اشاره ئی است وحتی گویندگان ناشنوای برنامه ناشنوایان روزهای جمعه از زبان اشاره طبیعی استفاده نمیکنند بلکه با نگاه بر نوشته ای که در مقابل دارند اخبار را با تبعیت از همان قواعد جمله سازی نوشتاری با اشاره بیان میکنند.

اشاره در محافل و کانونهای اشخاص ناشنوا

اشاره مورد استفاده در محافل و کانونهای اشخاص ناشنوا در کشور ما زبان اشاره طبیعی است.

مسئله اصلی اشاره در کشور ما

مسئله اصلی اشاره در کشور ما ناشی از این است که "زبان فارسی اشاره ئی" در غالب برنامه های تلویزیونی بجای "زبان اشاره فارسی" معرفی شده است فرق "زبان فارسی اشاره ئی" با "زبان اشاره فارسی" این است که در "زبان فارسی اشاره ئی" فقط علائم دستی جای کلمات را میگیرد ولی در جمله سازی از دستور زبان فارسی گفتاری و نوشتاری تبعیت میشود در حالی که "زبان اشاره فارسی" استفاده از علائم دستی بر طبق قواعد خاصی غیر از دستور زبان فارسی رایج است.

"زبان فارسی اشاره ئی" که "زبان اشاره استاندارد" هم گفته میشود برای ناشنوایان عموماً قابل فهم نیست و آنچه ناشنوایان بتوانند از این فارسی اشاره ئی بفهمند بیشتر از طریق لبخوانی است نه از علائم دستی و اشاره.

همانطور که فوقاً گفته شد فدراسیون جهانی ناشنوایان "زبان اشاره طبیعی" ناشنوایان هر محل را قابل قبول میداند و ساختن زبان استاندارد را نقض حقوق انسانی ناشنواها میشناسد.

 با دو مثال زیر تفاوت بین زبان اشاره طبیعی فارسی با زبان فارسی اشاره ئی یا زبان اشاره استاندارد نشان داده میشود.

بترتیب علائم در زبان فارسی اشاره ئی یا استاندارد

1-      من به مدرسه میروم

2-      من در تهران بدنیا امدم

ترتیب علائم در زبان اشاره طبیعی فارسی

1-      میروم مدرسه

2-      بدنیا تهران

تفاوت "رابط" با "مترجم زبان اشاره"

در حال حاضر در محاورات و ادبیات راجع به ناشنواها در کشور ما دو عبارت "رابط " و  "مترجم زبان اشاره" مترادف استعمال میشود که به نظر میرسد علت این باشد که در ابتدا بخاطر مخالفت با زبان اشاره در عین احتیاج به استفاده از آن به عنوان وسیله طبیعی ارتباط با ناشنواها عبارت "رابط" بجای مترجم زبان اشاره انتخاب و استعمال شده و بعد که تدریجاً زبان اشاره در کشور ما شناخته شدهو مورد قبول و استفاده وسیع قرار گرفته به درستی از عبارت "مترجم زبان اشاره" هم استفاده شده و اینک هر دو عبارت یا بی تفاوتی به کار میرود در حالی که منطقاً و بطور قرار دادی با تعاریف جداگانه زیر میتوان بین "رابطه" و "مترجم زبان اشاره" تفاوت قائل شد.

تعریف پیشنهادی برای رابط

مقصود از رابط در انجام امور ناشنواها یکی از نزدیکان فرد ناشنوا (برادر خواهر پدر و ...) و غالباً مادر است که به سبب قرابت و مراوه نزدیک و طولانی قادر است از مجموعه صداها ، حالات و اشارات فرزند ناشنوای خود منظور او را ادراک کند و نیز میتواند با اشارات و گفتار ناقص غالباً بیصدا منظور دیگران را به او بفهماند. به چنین کسی رابط گفته میشود زیرا فقط قادر به درک فرزند خود تفهیم و تفاهم با او میباشد و قادر به درک اشارات ناشنواهای دیگر نیست.

تعریف مترجم زبان اشاره

مترجم زبان اشاره کسی است که بسته به عوامل متفاوت و موثر کم و بیش قادر به درک و ترجمه اشارات و تفهیم و تفاهم به وسیله اشاره با همه ناشنواها از جمله ناشنواهای کشورهای دیگر میباشد همانطور که ناشنواهای کشورهای مختلف به سهولت با اشاره یکدیگر را درک می نمایند.

برای جلو گیری از سوء تفاهم توضیح میدهد که توانائی نزدیکان یک ناشنوا همیشه به درک فقط یک ناشنوا محدود نیست و خواهر و برادر و فرزندان ناشنوائی هستند که آنقدر در درک و استفاده از زبان اشاره مهارت دارند که میتوانند به سهولت نقش مترجم زبان اشاره را ایفا نمایند.

منابع :

مقاله اطلاعاتی درباره تاریخ ناشنواها و مقاله زبان اشاره دکتر خسرو گیتی

ویکی پدیا

صدای ناشنوا سال 81 تا 86

آمار آموزش ناشنواها در سطح جهان

بموجب آمار منتشره توسط هئیت مدیره جوانان فدراسیون جهانی ناشنوایان در اردوی جوانان در دوربان افریقای جنوبی آمار کلی آموزش ناشنواها در سطح جهان به قرار زیر است :

تعداد اشخاص ناشنوا در جهان                  72.000.000

کشورهای در حال توسعه                        80 %    رقم مزکور

دریافت آموزش                                   17 %

آموزش دو زبانه                                  3 %

وضع کلی آموزش ناشنواها در کشور ما به عنوان یک کشور در حال توسعه به قرار زیر است :

-          تعطیل تدریجی مدارس مخصوص ناشنواها و روانه کردن اطفال ناشنوا به کلاسهای عادی

-          عدم استفاده از زبان اشاره در ارتباط با دانش آموزان ناشنوا

-          فقدان پشتیبانی آموزشی لازم ناشنواها در روش تلفیقی

-          غیر قابل استفاده بودن کلاسهای عادی برای دانش آموزان ناشنوا

-          سرنوشت نامعلوم اطفال ناشنوا در کلاسهای عادی

-          پراکندگی دانشجویان ناشنوا در موسسات مختلف آموزش عالی

-          فقدان خدمات مترجمی زبان اشاره برای دانشجویان ناشنوا در موسسات آموزش عالی

داستان کوتاه